Het Delft van Toen: Piet van der Pas

DELFT – In de jaren zeventig was Delft een stad waarin theater zich niet liet opsluiten in vaste vormen of gebouwen. Studenten en stadsbewoners vonden elkaar, amateur en professioneel liepen door elkaar, en in aula’s, binnenplaatsen en kleine zalen werd gezocht naar nieuwe manieren van spelen en vertellen. Er werd gespeeld met ideeën die nog niet vastlagen, met teksten die soms meer vragen opriepen dan antwoorden. In die wereld groeide Piet van der Pas uit tot acteur, regisseur en theatermaker.

Door: Doris Steijger

Van dans naar toneel
Piet is geboren aan de Kolk in Delft. ‘Kolk 10,’ zegt hij precies. ‘Een grachtenpand, maar geen statig woonhuis: meerdere gezinnen onder één dak.’ Als jonge jongen zag hij Rudolf Nureyev op de tv dansen. ‘Ik dacht dat hij kon vliegen. Dat wilde ik ook.’ Zo begon hij aanvankelijk met een danscarrière. Ik was het enige jongetje tussen allemaal meisjes.’ Toch raakte hij later geïnspireerd door de charme van het theater. Dat gebeurde in de aula in Delft, bij een lustrumvoorstelling van het Delftsch Studenten Corps. Het stuk heette De IJzeren Hand en was geregisseerd door Bram van der Vlugt. ‘Dat was het eerste moderne toneelstuk dat ik zag,’ zegt Piet. Wat hem raakte was niet alleen het spel, maar vooral de vorm. ‘Er werd gewerkt met licht, verhogingen, filmbeelden. Iemand liep letterlijk een filmdoek in.’ Dat moment bleef hangen. ‘Toen dacht ik voor het eerst: dit wil ik maken. Niet eens zozeer spelen, maar maken.’

De Delftse Comedie
In die periode kende Delft een bloeiend amateur- en studententoneel met een hoog niveau. ‘Studentengroepen speelden Pinter en Ionesco, terwijl grote gezelschappen zich daar nog niet aan waagden.’ Studentenleven en stadsleven waren nog gescheiden, maar dat begon te veranderen. ‘Die scheidslijn vervaagde eind jaren zestig.’ Een belangrijke rol speelde de Delftse Comedie, aanvankelijk de Delftse Studentencomedie. ‘Al snel verdween dat ‘studenten’ uit de naam. Iedereen kon meedoen.’ Piet deed dat ook. Een beslissende productie was een radicale bewerking van Elke Liek, de middeleeuwse moraliteit die traditioneel op de binnenplaats van het Prinsenhof werd gespeeld. ‘Ik speelde de Dood,’ zegt Piet. In die rol werd hij ontdekt door Mieke Lelyveld.

Het Waagtheater
Kort daarna opende het Waagtheater. Het theater was klein, eigenzinnig en allesbehalve comfortabel. Een zaal met pilaren die het zicht belemmerden, een publiek dat soms moest schuiven om te kunnen kijken. Juist daarin school de kracht van de plek: een werkruimte, geen afgebakende schouwburg. Voorstellingen ontstonden er dicht op het publiek. Bij de opening zat Mieke Lelyveld achter de kassa. Piet sprak haar aan. ‘Ik heb een rol voor je,’ zei ze. Niet lang daarna speelde hij in Heksenketel. ‘Ik had zes of zeven rollen,’ herinnert hij zich. ‘Ik was een dienstmeisje, een bultenaar, een demon, een heilig-hartbeeld.’ De voorstelling werd een groot succes en speelde ook buiten Delft.

Aardige jongens
In de jaren zeventig ontstond in het Waagtheater Aardige jongens, een bewerking van Mr. X van de Gay Sweatshop. ‘Het was de eerste homo-activistische theatervoorstelling in Nederland,’ zegt Piet. ‘Een productie van de Delftse Comedie, de Waag en de Delftse Werkgroep Homoseksualiteit.’ De impact was groot en het stuk werd landelijk opgevoerd. ‘In Groningen kwamen mensen uit Maastricht kijken, omdat ze het daar niet durfden.’ Piet herinnert zich hoe gevoelig het onderwerp toen lag. Wat op het toneel gebeurde, kon buiten de zaal nog niet overal gezegd worden. ‘Als iemand er op televisie over sprak, werd zijn stem vervormd. En wij stonden gewoon op het toneel.’

Nog steeds werkt Piet in Delft met spelers en makers. ‘Dat hele Delftse, vooral uit de jaren zeventig, heeft mij gevormd,’ zegt hij. ‘Niet door te lobbyen, maar door te laten zien wat je kan.’ Theater is voor hem geen abstract ideaal. ‘Ik hou van het ambacht,’ zegt hij. ‘Van maken. Van doen.’