Hemd van het Lijf: Kees Elgershuizen

Kees Elgershuizen schreef het boek ‘Vooruit kijken’, een historische roman over zijn vader tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Waarom hier op de foto?
Dit pand is de plek waar Delftse mannen zich tijdens de Tweede Wereldoorlog moesten melden voor dwangarbeid voor de Duitsers. Een van die mannen was mijn vader.

Hoe kwam je daarachter?
Mijn vader sprak niet over de oorlog. Hij vertelde alleen luchtige anekdotes, maar af en toe had hij zichtbaar last van herbelevingen. Pas na zijn dood ben ik me er, samen met mijn vrouw, in gaan verdiepen. In eerste instantie wilde ik er gewoon een PDF’je van maken - voor de familie en voor latere generaties. Dat is nogal uit de hand gelopen. Hoe meer ik ontdekte, hoe meer ik me realiseerde waarom hij er niet over kon praten. Hij was getraumatiseerd, maar PTSS (posttraumatische stressstoornis) was toen nog niet bekend. Hij wilde alleen nog maar ‘Vooruit kijken’, en niet meer achterom, in een krampachtige poging het verleden te vergeten.

Waar begon het?
Mijn vader werkte vanaf zijn zestiende bij het gemeentelijk energiebedrijf. Aan het begin van de oorlog waren ambtenaren nog vrijgesteld, maar omdat het steeds slechter ging met de Duitsers, groeide de behoefte aan dwangarbeiders. In 1941 werden ambtenaren niet langer uitgezonderd. Mijn vader besloot toen te solliciteren bij de PTT op de Hippolytusbuurt, met het idee dat PTT-medewerkers ook een vrijstelling van dwangarbeid zouden krijgen - communicatie was immers ook voor Duitsers belangrijk. Daar kreeg hij in eerste instantie gelijk in, maar ook bij de PTT moest men op een gegeven moment steeds meer mensen gaan uitzenden.

Toen kwam hij er niet meer onder uit…
Nee, hij is toen ook niet ondergedoken. Hij had namelijk een vader die in de 50 was, en de Duitsers hadden de gewoonte om de vaders van onderduikers te gijzelen totdat ze zich toch kwamen melden. Hij heeft toen in Oberhausen gedwongen moeten werken, als een slaaf. Na drie maanden overleefde hij op het nippertje een bombardement en besloot hij te vluchten naar Nederland. Daar heeft hij 13 maanden lang ondergedoken gezeten, en dat bleek nog het meest traumatiserende te zijn geweest.

Erger dan de dwangarbeid?
Leed is onvergelijkbaar. Toen PTSS werd ontdekt in de jaren 70 werd dat uitsluitend toegeschreven aan mensen uit de concentratiekampen. Hun kans op overleving was gering. Zij hadden direct last van trauma’s na de oorlog. In de jaren ‘90 werd pas bekend dat mensen die ondergedoken hadden gezeten vaak pas op latere leeftijd herbelevingen kregen. Onderduikers hadden vierentwintig uur per dag de tijd om bang te zijn. Bang dat ze zouden worden verraden. Ze wisten niet wat er zou gebeuren als ze gepakt zouden worden. Daar maakten ze zich dus allerlei afschuwelijke voorstellingen bij. Daarbij komt dat na de oorlog dwangarbeiders zoals mijn vader ook nog eens voor halve oorlogsmisdadigers werden uitgemaakt, omdat ze toch een tijdje voor de Duitsers hadden gewerkt. Dat vond mijn vader misschien nog wel het ergste van alles.

Wat wil je lezers meegeven?
Ik zou vooral de jongere generatie willen laten inzien hoe snel je je vrijheid kunt verliezen. Het is een geleidelijk proces, maar van het ene op het andere moment kun je tot slaaf gemaakt worden en wordt er een stempel op je leven gedrukt waardoor je nooit meer dezelfde bent. Daarnaast wil ik een licht schijnen op het lot van de dwangarbeiders, waar wij in ons land jarenlang geen aandacht aan schonken, zodat minstens 580.000 zwijgzame, getraumatiseerde vaders alsnog het respect krijgen dat ze verdienen.

Waar is het boek verkrijgbaar?
Bij boekhandel De Omslag aan de Wijnhaven, en op mijn website: www.vooruitkijken.eu.

Als ik burgemeester van Delft was…
…zou ik inzetten op de waarde van taal, omdat de geschiedenis leert dat het met woorden achterstellen van andere mensen ertoe kan leiden dat mensen ontmenselijkt worden. Dat gebeurt niet zomaar, maar heel geleidelijk. Daarom mag niemand onverschillig blijven bij een stap om anderen achter te stellen, maar is alert zijn hoognodig. Als je naar ieders DNA kijkt, komen we allemaal van elders. We waren allemaal ooit op de vlucht voor hetgeen dat we vreesden. Dus minder haat, en meer begrip en medeleven voor anderen.