Aftrap Nationale Orgeldag: goed stuk cultureel erfgoed in Delft

DELFT- Delft is zaterdag 9 september het toneel van het startschot voor de 22ste Nationale Orgeldag. Dit gebeurt vanaf 10.30 uur in de Nieuwe Kerk, waar burgemeester Van Bijsterveldt het openingswoord zal spreken. Bas de Vroome, organist van de Oude- en Nieuwe Kerk, zal het centraal staande pijporgel bespelen, Christo Lelie vertelt over de Delftse Orgelpracht en haar historie en aansluitend bespeelt stadsbeiaardier Henk Groeneweg de Hemony-beiaard van de Nieuwe Kerk met werk van Delftse componisten.  

Door Rianne Dekker

Traditiegetrouw volgt er een wandeling langs een aantal binnenstadorgels in Delft, met een slotconcert in de Maria van Jessekerk op het historisch gezien jongste orgel (1893) in de reeks. “De wandeling begint bij het oudste orgel, dat in de Nieuwe Kerk, en bij iedere daaropvolgende kerk wordt het orgel een stukje jonger”, aldus Wim van der Ros, voorzitter van de Werkgroep Nationale Orgeldag. Achtereenvolgens worden de Nieuwe Kerk, Oude Kerk, Waalse Kerk, Evangelisch Lutherse Kerk, Oud Katholieke Kerk van de H.H. Maria en Ursula en de Maria van Jessekerk aangedaan. 

Kabinetsorgel
In de Oude Kerk zal ook het 18e eeuwse kabinetorgel gepresenteerd worden. Wim: “Op dit soort orgels werd vroeger door de gegoede burgerij thuis gemusiceerd. Deze had de financiële ruimte om een klein orgel aan te schaffen en dit in een kabinetskast in te laten bouwen. Vandaar de benaming kabinetsorgel. Het is in 1790 gebouwd voor een particulier en via via in de Oude kerk terechtgekomen.”

Aantrekkelijke kerken
Supporters van de wandeling zijn de KVOK, Orgelnieuws en De Orgelvriend. Laatstgenoemde stichting geeft het grootste orgel maandblad in Nederland uit. “Veel organisten en liefhebbers zijn hierop geabonneerd”, aldus Wim. “Vaak komen er honderden van deze orgelfans op de orgeldagen af. We zoeken daarvoor altijd een locatie waar een goed stuk cultureel erfgoed op orgelgebied te vinden is. Zo zijn bijvoorbeeld de Oude, maar zeker ook de Nieuwe Kerk aantrekkelijk. Deze laatste zeker na de opening van de nieuwe grafkelder. De opening van de orgeldag laten we altijd verrichten door bijvoorbeeld de burgemeester of Commissaris van de Koningin.”              

Ongelooflijk ambachtelijk
“Het boeiende aan een orgel is dat het meerdere klavieren en een voetpedaal heeft”, legt Van der Ros uit. “Een Klavier heeft 54 toetsen en per toets en register is er 1 orgelpijp. Het pijporgel is het grootste muziekinstrument door 1 persoon bespeeld. Het exemplaar in de Nieuwe Kerk heeft meer dan 3300 pijpen. Iedere pijp is met de hand gemaakt, het is ongelooflijk ambachtelijk en een voorbeeld van de eeuwenoude orgelbouwtraditie waar Nederland om bekend staat.”

Tonnen
Dat een restauratie heel wat voeten in de aarde heeft staat buiten kijf, zo zegt Wim. “Financieel gezien praten we over tonnen. Daar geven de provincies 60% subsidie voor, en de rest moet bijvoorbeeld via sponsoring bekostigd worden.”
Maar het gaat niet alleen over geldelijke tonnen. Ook qua zwaarte van het materiaal worden tonnen aangetikt. “In Gouda heeft er bijvoorbeeld recent een restauratie van balgen plaatsgevonden, die meer dan vier ton per stuk wegen. Dit is ook de reden dat vroeger veel orgelmakers hun werkplaats tijdelijk in de kerk hadden. Het vervoer per trekschuit was toen natuurlijk niet te doen. In de Nieuwe Kerk zijn de frontpijpen er al eens uit geweest en de labia opnieuw verguld.”

Open Monumentendag
Voor de organisatie van de Nationale Orgeldag is bewust gekozen voor de zaterdag van de Open Monumentendag. Op deze zaterdag zijn veel, met name historische, kerken geopend waarin zich doorgaans monumentale orgels bevinden. Doelstelling van deze dag is zoveel mogelijk mensen in contact te brengen met het orgel en nader kennis te laten maken met dit bijzondere, cultureel en ambachtelijk muziekinstrument. Mede dankzij de samenwerking met de organisatie van de Open Monumentendag komen op deze wijze juist ook “toevallige passanten” in aanraking met het orgel. Binnen dit kader is vanaf 2002 de jaarlijkse Nationale Orgeldag geïnitieerd en georganiseerd.

Orgel spreekt
Sinds 2020 maakt de Nationale Orgeldag deel uit van de activiteiten van de SKEN, de Stichting Klinkend Erfgoed Nederland. Wim verwoordt een en ander heel treffend: “Cultureel erfgoed kan normaal gesproken niet spreken. Het orgel kan dat wel!”