Roerige tijden in Delft

Afgelopen maandag was het 360 jaar geleden dat in Delft de eerste beeldenstorm losbarstte. Protestanten, onder het Spaanse juk vervolgd, pikten het niet langer en gingen op 24 augustus 1566 over tot actie.

Door: Jeroen Stolk 

Een groep mannen, aangevoerd door Adriaan Michiels Menninck, hield huis in de Oude Kerk. Maar ook de Nieuwe Kerk bleef niet ongeschonden. De alleenheerschappij van de katholieke kerk was voorgoed voorbij. Enkele jaren later volgde een tweede beeldenstorm (23 april 1573). Ook nu werd veel cultureel erfgoed vernield omdat het de rijkdom en overdaad van het katholicisme vertegenwoordigde. Hieronder bevond zich een gloednieuw altaar van de hand van beeldhouwer Willem Daniëlsz. van Tetrode. Het was in deze roerige jaren dat Delft voorbereid wilde zijn op dit soort conflicten. Er werden dus plannen gemaakt hoe men op zou treden en waar men zich weerbaar zou opstellen. Een akte bij het stadsarchief gaat hier vrij gedetailleerd op in. De inhoud ervan past zeer sterk bij de crisis van 1566 en werd opgesteld om in onrustige periodes voorbereid te zijn op oproer binnen Delft, zowel door binnenlandse als buitenlandse dreiging. De ordonnantie stelt dat zodra de klokken van het stadhuis worden geluid moet(en): de gehele vroedschap (voorloper college) naar het stadhuis komen; alle schutters, jong en oud, in harnas en met hun wapens onmiddellijk verschijnen; de voetboogschutters zich verzamelen aan de zuidzijde van het Marktveld (die schutterije van den voetboech zullen compareren aende zuydtside van det Marckt...); de haakbusschutters verzamelen zich aan de noordzijde; de kloveniers zich opstellen achter het stadhuis; mannen vanaf 17 jaar die geen schutter zijn moeten eveneens met wapens bij hun woning aanwezig blijven; ‘s nachts moeten lantaarns buiten worden gehangen en vrouwen, kinderen en anderen mogen zich dan niet op straat begeven. De akte noemt de hoofdmannen van de schutterij en over welke schutters zij het gezag voerden. Doorgaans kwamen deze hoofdlui uit gegoede families, niet zelden bierbrouwers. Zoals Sasbout Cornelisz. van der Dussen, brouwer in de Bock aan de Wijnhaven (huidig nr.8). Sasbout gaf leiding aan de haakbusschutters (een haakbus was de voorloper van het musket). 

Indrukwekkend gezicht
Ingeval van crisis zou hij met zijn manschappen positie nemen aan de noordzijde van de Markt tussen de Helm (Markt 14) en huis Montfoort (Markt 32); “die schutterije van haecx sullen verhadenn aen die noortsyde van het Marcktvelt, beghinnende van den Helm oostwaerts nae Montfoort toe”. De kloveniers (eveneens schutters) stelden zich op tussen de Theemsbrug en de Haen. Dat is de westzijde van de Markt, dus achter het stadhuis, tussen Oude Langendijk en de Cameretten. De voetboogschutters zouden in noodsituaties stelling nemen aan de zuidzijde van de Markt tussen de Cluytenbrug (Bijbelbrug) en de Zeven Sterren (Markt 35) en voor de IJzerman (Markt 72). De schutterijen vormden dus de georganiseerde kern van de verdediging, terwijl de overige volwassen mannen hun eigen woningen en straten bewaakten. Dit was dus geen willekeurige verzameling schutters op de Markt. De verordening verdeelde de stadsmilitie heel bewust over verschillende posities rond het centrale stadsgebied. Het moet een indrukwekkend gezicht geweest zijn; dat militaire vertoon.

Strijd ging door
Ook na de beeldenstorm ging de strijd om vrijheid van godsdienst door. Hoewel die vrijheid voor katholieken behoorlijk was beknot. Uit deze onrust volgde op 10 juli 1584 de moord op Willem van Oranje. Het zou nog tot 1648 duren voor de rust volledig was weergekeerd. Meer over Willem Daniëlsz. van Tetrode en huis Montfoort waar goudsmid Abel Willems woonde; zie ons online archief 16 augustus pag.3.